Çocuklar Savaşır mı?

Dilek Büyük

Yazar David Almond, Hans Christian Andersen Ödülü, Carnegie Madalyası gibi pek çok önemli ödül almış. Kitap, oyun, şarkı, opera librettosu gibi pek çok farklı türde yazmış. Üstelik yazdığı ilk roman İngiltere’deki neredeyse tüm yayınevleri tarafından reddedilmiş.

Savaş karşıtı söylemleri ile bilinen Almond’un Savaş Bitti kitabı da net bir savaş eleştirisi.

Hikâye küçük bir çocuk olan John’un gözünden anlatılır. John’un annesi İngiltere’nin en büyük cephane fabrikasında çalışmaktadır. Artık yüzünü anımsamakta zorlandığı babası ise uzun zamandır cephede Almanlara karşı savaşmaktadır. Aşırı milliyetçi okul müdürü bir gün öğrencileri cephane fabrikasına geziye götürür. John savaş kavramını algılamakta zorlanan, hassas ve hümanist bir yapıya sahiptir. Yolda John’un arkadaşlarından Dorothy’nin aile ve toplum tarafından dışlanan vicdani retçi dayısı ile karşılaşırlar. Gordon Dayı, elindeki çocuk resimlerini savurarak Alman çocukların da onlardan farkı olmadığını anlatmaya çalışır ancak kısa sürede aşağılanarak susturulur. Fabrikaya yaklaştıklarında duyulan patlama sesi tüm çocuklara “Benim anneme bir şey olmasın!” korkusunu yaşatır.

Fabrika gezisi John için sarsıcı olur. Önce bekçinin esprisini anlamakta zorlanır. Ardından gördüğü dev mermi onu Alman çocukların bununla nasıl parçalanabileceğini düşünmeye sürükler ve buna o kadar dalar ki müdürün uyarılarını duymaz. Müdürün o sinirle sırtına attığı yumrukla kendinden geçer. Revirde kendine gelir ve geziden ayrılıp eve döner. Gordon Dayı’nın savurduğu Alman çocuklardan Düsseldorflu Jan’ın resmini cebinden çıkarıp ona bir dostluk mektubu yazar, postaya atar. Savaşa inanmayan ruhu, inandığı doğrultuda çabalamaktadır. Savaşın bitmesini istediği için bildiği en yüksek mevkilere; krala ve baş piskoposa da mektup yazmıştır. Kitabın sonunda savaş biter, artık hatırlamadığı babası eve döner.

Toplumda savaşa farklı gözlerle bakan çeşitli karakterlere yer verilmiş ve bu karakterler oldukça gerçekçi kurgulanmış, duyguları ve birbirleriyle ilişkileri son derece tutarlı tasarlanmış. John, duyarlı, savaşın getirdiği yıkımı, şiddeti içsel olarak kabul etmeyen, barış yanlısı bir çocuktur. Bunun aksi yönünde yapılan espriler bile ona ağır gelir. Ancak arkadaşı Alec, onun tam tersi bir yapıya sahiptir; savaşın içerdiği şiddetten hoşlanır, düşmanı öldürme fikri onu heyecanlandırır, bunu düşünüp anlatırken şiddeti daha fazla göstermek için bomba efektleri kullanmaktan keyif alır. Diğer arkadaşı Dorothy, John kadar hassas olmasa da savaştan hoşlanmaz, dışlanmış olan dayısı için bir şey yapamasa da durumuna üzülür. Müdür, hayli milliyetçidir. Düşman, onun için sadece düşmendır ve savaş süresince düşünecekleri tek şeyin tüm düşmanları yok etmek gerektiği olduğuna inanır, öğrencilere de bunu aşılamaya çalışır. Bu konuda öyle katıdır ki, John gibi hassas kalplere hiç tahammülü yoktur. Fabrikanın bekçisi, bu karakterelere göre daha arada kaşmış bir figürdür, müdüre yaranmaya çalışır ama hassas kalplerin de farkındadır. Gordon Dayı, vicdani retçi olduğu için dışlanmıştır. Artık yaban hayatında yaşamaktadır ama fırsatını bulduğunda toplumda propagandasını yapmaktan da çekinmez. Almond’un bu kadar karakter çeşidi kullanması toplumsal olarak savaş seli içinde sürüklenirken aslında bireysel olarak yine de ne kadar farklı düşünülebileceğini çok açık biçimde gösteriyor. Karakterler içinde çocuk kitaplarında görmeye pek alışkın olmadığımız “vicdani retçi” figür çocukların bu kavramla tanışabilmesi için oldukça sıra dışı ve çarpıcı.

Ana karakterlerden John’un annesi, kasabadaki diğer kadınlarla birlikte çok uzun vardiyalarla çalışarak cephedeki eşlerin, kardeşlerin kullanacağı cephaneleri yapar. İşi bittiğinde diğer kadınlarla şarkı söyleyerek evine döner. Oğlunun aksine savaş hakkında düşünmek istemez, oğlunun bu konudaki sorularını yanıtlamakta zorlanır. Oğlu şarapnelin ne olduğunu sorduğunda bir merminin resmini çizer. John annesinin ne kadar güzel resim çizdiğini bir mermi resminde fark eder. Mermi resminin arkasına da birlikte topladıkları kuşburnunu resmeder. Şimdi kağıdın bir tarafında içinde şarapnel parçaları olan mermi, diğer tarafında içinde hayat tohumları olan çekirdekleri barındıran kuşburnu vardır. Yazarın beklenmedik zamanlarda yaratabildiği o incecik duygusal anlardan birini bu anda yaşar okur.

Metin ilerledikçe çocukların aslında temel olarak iki farklı grup olduğunu görürüz. Bir grup yetişkinler gibi kendilerini savaşa kaptırmıştır, oyunları savaştır, siperler kazılır, el bombaları, mermiler olacak taşlar kullanılır. Diğer grup ise John ve arkadaşlarıdır. Onlar daha sessiz, sakindir. Şiddet onların tercihi değildir. Hatta Gordon Dayı’yı da aralarına alırlar. Bu noktada yazar John gibi düşünenlerin yalnız olmadığını gösterir. Gordon Dayı da tıpkı bu çocuklar gibidir, yetişkinlik onun hassas kalbini ve barışçıl dünya görüşünü zedelememiştir. Bu çocuk grubunun çemberine bu nedenle dahil olmuştur. Yetişkinler Gordon Dayı’yı gördüklerinde ona beyaz tüy atarlar. İlginçtir, beyaz saflığın, barışın, tüy ise iyi dileklerin, umudun sembolü iken burada vicdani redcileri aşağılayan bir materyal olarak kullanılıyor. Bu 1.Dünya Savaşı’nda başlayan, askere gitmeyi reddedenleri aşağılamak için yapılan bir eylemmiş.

Kitap savaşın insanları nasıl dışına çıkılamaz bir çembere hapsedip, giderek daha fazla sıkıştırdığını farklı kesimler üzerinden gösteriyor. Kadınlar on iki saat mesai yapıyor, bazen daha bile fazla. Erkekler cephede. Çocuklar babalarını hatırlamyor. Müdür, acımasız devlet otoritesinin sembolü. Devletin savaş karşıtlığına dair tutumunu, John’un Alman çocuk Jan’a yazdığı, yerine ulaşması imkansız mektubu ciddiye alan polislerin John’un evini bastığı sahnede de görüyoruz. Polisler bu mektubu yazdığı için vatan haini olduğunu söylerler ve daha da ileri giderek, “İlmeğin boynuna geçirildiğini hissetmek ister miydin?” diye acımasızca sorarlar. Sorgulayıcı ve cezalandırıcı otoriterinin dehşet içinde bırakan şiddetini gözler önüne serer Almond.

İnsan boyu ile eşleştirilen mermiler, fabrikanın seslerinin içler ürperten anlatımı, fabrikadan duyulan her patlama sesinde çocukların her birinin kendi annesine bir şey olmasından korkması, savaş bittiğinde dönebilenlerin topal, uzuvlarını kaybetmiş, alçılı ya da yaralı olması savaşın korkunçluğunu farklı açılardan gösteriyor.

John, sorgulayıcı bir karakterdir. “Çocuklar savaşır mı?”, “Ben savaşıyor muyum?” “İngiliz ya da Alman, çocuk çocuktur, neden farkı olsun?” gibi sorularla yaşadıklarını sorgular, kendine dayatılanı bünyesi kabul etmez, koşulları dahilinde eylemci olmayı seçer. Bu konuda yalnız olmadığını yan karakterler yer yer fısıldar. Savaş oyunu oynayanlara katılmayanlar bir çember olunca sayıca diğerleri kadar olmasa da John gibilerin varolduğu somutlaşır. Savaşın şiddetini barındırdığı karşıtlıklarla anlatıyor Almond: şiddet ile kırılganlık, ezici ideoloji ile hümanizm, gürültü ve sessizlik gibi.

Toplumdan farklı düşünüldüğünde yani “öteki”ye dönüştürüldüğünde ödün vermeden yola devam edilebileceği yolunda da okurunu güçlendirecek örnekler gösteriyor yazar. Zor zamanlarda “ben ne yapabilirim” sorusunu sormanın cesaret gerektirdiğini, bu soruyu sorduğunda mecbur bırakılanı reddetmenin de mümkün olabileceğine işaret ediyor.

Kitabın çizeri David Litchfield da ödüllü bir illüstratör. Siyah beyaz olmasına rağmen bazı çizimlerde şiddetin görsel işlenişi adeta ana ait o rahatsız edici sesleri duyuyormuş gibi hissettiriyor. Fabrikanın, savaş sahnelerinin, Gordon Dayı ile ilgi bölümlerin anlatıldığı ve John’un kendinden geçtiği sahnelerdeki kesif karanlık metindeki şiddetin dehşetini daha da derinleştiriyor. Gülümseyen yüzlerde bile arka planda kocaman bir hüznün varlığının gülümsemeyi nasıl gölgelediğini görüyoruz.

Savaş Bitti, sarsıcı fakat savaşın bakış açısına göre nasıl farklı görülebileceğini anlatan sağlam kurgulu, çok iyi bir savaş eleştirisi. Daily Telegraph, yazar David Almond için, “ Nadir bulunan bir şey: dünyayı hâlâ ergen gözleriyle görebilen, berrak ve olgun bir zarafete sahip bir yazar.” olarak tanımlamış. Bu tanım, gerçekten de çok doğru. Metni okura küçük bir çocuğun gözünden okutuyor, hatta yaşatıyor.

Kitabı okurken kulaklarımda John’un ağzından Nazım Hikmet’in dizelerini duyar gibi oldum:

Kapıları çalan benim
kapıları birer birer.
Gözünüze görünemem
göze görünmez ölüler.

…

Çalıyorum kapınızı,
teyze, amca, bir imza ver.
Çocuklar öldürülmesin
şeker de yiyebilsinler.

Savaşların unutulduğu bir dünyanın dileği ile…

David Almond, Savaş Bitti, (Çev. Azade Aslan, Resimleyen: David Litchfield), Günışığı Kitaplığı.