.

Şiirlere Açılan Desenler: Nejad Devrim

nejad-melıh-devrım-sanat-ressam

Furkan Öztekin

1923 yılında Fahrelnisa Zeid ve İzzet Melih Devrim’in çocuğu olarak dünyaya gelen Nejad Melih Devrim, neredeyse tüm vaktini sanat ve edebiyatla iç içe geçirir. Galatasaray Lisesi’nde ortaöğrenimini tamamladıktan sonra 1942’de Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü’ne girer. On dört yaşından beri devam ettiği resimlerini aldığı akademik eğitimle destekler. Akademi yıllarında Fransız ressam ve akademisyen Léopold Lévy ile yolları kesişir. Türk Resim Sanatının gelişim sürecine büyük katkı sağlayan Lévy, Nejad Devrim’in üslubuna yön verir. Kısa bir süre sonra kazandığı bursluluk sınavı vesilesiyle Paris’e yerleşen sanatçı, 1946-1950 yılları arasında Paris’te yer alan kiliselerin tarihi dokularını incelemeye koyulur. Bu süreçte soyut sanatla ilgilenmeye başlar ve 1968 yılına kadar yaşadığı şehrin yenilikçi atmosferinden beslenir. Paris ekolünü benimseyen Devrim, aynı dönemi paylaştığı modernist sanatçılarla yeni üslupların peşine düşer. Bizans mozaiklerinin renkli kompozisyonlarını resimlerine uyarlayarak Avrupa’nın sanat ortamında kendine özgü bir yer edinir. Devrim, yeniliklere açık tavrıyla Türk sanat tarihinde geometrik ve lirik soyutlamanın en önemli temsilcisi olarak kabul edilir.[1] Düşünce, kavram, fikir ve duyguları soyut bir biçimde iletmeyi arzulayan lirik soyutlama, Nejad Devrim’in “doğanın taklit edilmesinden çok anlamının araştırılması gerektiğine inanan” sanatının motivasyonunu oluşturur. Kompozisyon, renk, çizgi ve doku gibi resim yüzeyini mümkün kılan öğeler, lirik soyutlama ile yeni anlamlar kazanır. Devrim de tarihi dokulardan ödünç aldığı unsurları ve etkilendiği yazarların şiirlerini soyut sanatının bir parçası haline getirir. İspanya, Amerika ve Polonya gibi ülkelere gerçekleştirdiği gezilerden sonra da ilham aldığı şairlerin kitaplarına eşlikçi desenler üretmeye başlar. Sanat pratiğinde diyaloğa önem veren Nejad Devrim, soyut dünyasını ilk olarak dönemin önemli yazar ve sanatçıları Tristan Tzara ve Paul Éluard’a açar.

Tristan Tzara & Nejad Devrim, Le Temps Naissant (Zaman Doğarken), Şiir Kitabı,
16.5 x 12.3 cm, 1955 (Fotoğraf: Christie’s & Lot Search)

Nejad Devrim, 1955 yılında Dadaizm akımının kurucularından ve önemli figürlerinden Tristan Tzara’nın Zaman Doğarken (Le Temps Naissant) isimli kitabı için gravür tekniğinde desenler üretir. Kitapta ise Tristan Tzara’nın Mevsim, Ses ve Yaz Sonu isimli, çağrışımlara açık şiirleri yer alır. Devrim, Tzara’nın Dadaizm ve Sürrealizm arasında konumlanan ve dilin kısıtlayıcı kurallarını reddeden şiirlerine soyut formlarla karşılık verir. Farklı coğrafyalarda yetişen fakat dünyayı algılama biçimleri birbirine benzeyen iki kişinin açık bir diyaloğudur bu. Tzara’nın mevsimler gibi gelip geçici hissiyatları, Devrim’in birbirini kovalayan lekeleriyle bir araya gelir. Bu buluşma, Tzara’nın deyimiyle “bir bakış gibi parıldar ve aydınlatır imkânsız olanı”[2].

“gizli gizli yanan bir alevdir o

yaklaşanlar unutur hayatı

onların köklerini sarar

ve dindirir tüm acıları

her kim ki büyük umutlar besler

ve şarkılar söyler giderken alelacele

duyarım onun sesini sevdiğim her şeyde

hemhal olur benimle”[3]

Zaman Doğarken (Le Temps Naissant) kitabından Nejad Devrim imzalı bir sayfa,
1955 (Fotoğraf: Christie’s & Lot Search)

1955 sonbaharında 33 nüsha halinde özel kâğıda basılan Zaman Doğarken (Le Temps Naissant), ne yazık ki uzunca bir süre dolaşıma girmez. Orijinalleri Georges Leblanc Koleksiyonu’na ait olan Nejad Devrim gravürlerinin çoğaltılan baskıları Fransız sahaflarında elden ele dolaşır. 2013 yılında ise Türkiye’de çağdaş sanatın gelişiminde önemli rol oynayan köklü sanat galerilerinden Galeri Nev, 8 Kasım – 7 Aralık 2013 tarihleri arasında Nejad Devrim’in yeni bir sergisine yer verir. Adını Tristan Tzara ile birlikte gerçekleştirdiği 1955 tarihli şiir kitabı Zaman Doğarken’den alan bu sergi, Nejad Devrim’in daha önce görülmemiş işlerini öne çıkarır. Bu kıymetli sergi vesilesiyle de 1955 tarihli Zaman Doğarken (Le Temps Naissant) ilk kez Türkçeye çevrilir. Akın Terzi tarafından çevrilen ve Zeynep Öktem tarafından el ile dikilen bu kitap, bir yazar ve ressam arasındaki paydaşlığa dikkat çeker.

Nejad Devrim’in Tristan Tzara dışında gerçekleştirdiği bir diğer iş birliği de Dadaizm ve Sürrealizm akımlarının gelişimine emek vermiş Fransız şair Paul Éluard’tır. 20. yüzyılın en önemli Fransız edebiyatçıları arasında gösterilen Paul Éluard, I. Dünya Savaşı’nda cephede görev alarak savaş sırasında yaşadığı deneyimleri şiirlerine aktarır. Edebiyat ve sanatı “kendinden ve gerçeklikten kaçmanın bir yolu” olarak tanımlayan şairin şiirlerinde ise sembolik bir anlatım vardır. Éluard’ın gündelik hayat eleştirisi ve metaforlarla ördüğü şiirsel dünyası, okuyucuyu hem görsel hem de duyusal bir yolculuğa çıkarır. Şiirlerini büyük bir çoğunlukla aşk, devrim ve politika gibi temalar üzerinden şekillendiren Éluard, kendine özgü sürrealist bakış açısıyla edebiyat dünyasında önemli bir yere gelir. Yaşamı boyunca birbirinden farklı türlerde 70’in üzerinde kitap yayınlayarak pek çok sanatçı ve yazarla iş birlikleri gerçekleştirir. 1960 yılında Nejad Devrim’in desenleriyle bir araya gelmesini sağlayan Bütün Anların Anlamı (Sens de Tous Les Instants) da bunlardan biridir.

Paul Éluard ve Nejad Devrim, Bütün Anların Anlamı (Sens de Tous Les Instants), Alès Yayınları, 1960 (Fotoğraf: Abe Books)

İlk olarak 39 nüsha şeklinde basılan ve dokuz tanesi için özel kâğıt kullanılan kitapta Paul Éluard’ın birbirinin devamı niteliğindeki dört şiiri yer alır. Çorak toprakların sessizliğinden rüzgârların temizlediği güneşe doğru uzanan, kısacası “yaşama eyleminin kendisini” yücelten dizelerle bizi karşılar.

“Sessizlik, şu yalın mucize

Derken, her şey

Açılıp serpilir gitgide

Rüzgâr temizler denizi ve güneşi

Gizliden gizliye

Nefesim dolar sözlerime

Duyarım rüzgârı, bilirim ne dediğimi

Ve bağlanırım bana hayat veren seslere

Öyle bir yol ki bu, yankısı duyulur tüm kalplerde.”[4]

Nejad Devrim, Bütün Anların Anlamı (Sens de Tous Les Instants), Gravür, 1960 (Fotoğraf: Abe Books)

Nejad Devrim ise Éluard’ın duygu yüklü dünyasını tarama çizgilerinin ağırlıkta olduğu desenleriyle kucaklar. Éluard’ın dokunmak, nefes almak, yürümek ve uzanmak gibi gündelik eylemleri kutsadığı dizelerine bilek hareketleriyle karşılık verir. Kimi zaman yatay kimi zaman da dikey olabilen bu çizgiler, gravür plakasının sınırlarına rağmen son derece özgürdür. Geometrik formların iç içe geçip yeni olasılıklar önerdiği, toplam altı tane gravür baskının yer aldığı bu kitap tıpkı bir ev gibidir. Éluard’ın şiirleri odaları, Devrim’in desenleri ise odalara açılan ince uzun koridorları oluşturur. Dolayısıyla evi oluşturan tüm bu hücreler kusursuz bir akış ve temas halindedir. Éluard’ın odak talep eden şiirleri, Devrim’in kararlı ve naif çizgilerine eşlik eder.

Paul Éluard & Nejad Devrim, Bütün Anların Anlamı (Sens de Tous Les Instants) Kitabından Bir Sayfa, 1960 (Fotoğraf: Abe Books)

Nejad Devrim’in Zaman Doğarken (Le Temps Naissant) ve Bütün Anların Anlamı (Sens de Tous Les Instants) kitapları için yaptığı desenler, bir ressam olarak şiirle nasıl ilişkilendiğini gösterir bize. Çağının ötesinde olarak tanımlanabilecek bu iş birlikleri, Devrim’in görsel, işitsel ve hatta dokunsal olabilen sanat pratiğinin önemli bir parçasını oluşturur. 1950 ve 1960 yılları arasındaki dönemi kapsayan ve çağdaşlarıyla aynı atmosferi soluyarak ürettiği gravür desenler, lirik soyutlamadan soyut dışavurumculuğa geçişini temsil eder.

Nejad Devrim, hem geleneksel hem de yenilikçi bir izlenime sahip geometrik formlarıyla yüzey üzerinde hassas bir denge kurar. Gravür plakasını kazıyarak çizgilerini kâğıdın yüzeyine tek tek işler. Dirsek temasında olduğu şairlerin dünyasına sızar ve imgelerle oynar. Kendi mekânsallığını kendi kuran bu oyun, zaman mefhumundan uzakta bir yerde oynanır. Edebiyat ve sanat arasında kurulabilecek zamansız ortaklıklara alan açtığı gibi, Éluard ve Tzara’nın şiirlerindeki sessiz yollara çıkarır bizi. Öyle bir yol ki bu, yankısı duyulur tüm kalplerde…[5]

*19 Ağustos 2023’te vefat eden, Nejat Devrim’in daimî koruyucusu Maria Devrim’in anısına.


[1] Galeri Nev Istanbul, Nejad Devrim: Biyografi

[2] Tristan Tzara, Ses, (çev. Akın Terzi), Zaman Doğarken, Galeri Nev Arşivi, Ankara, 2013, s.7

[3] Tristan Tzara, Ses, (çev. Akın Terzi), Zaman Doğarken, Galeri Nev Arşivi, Ankara, 2013, s.7

[4] Paul Éluard, II, (çev. Akın Terzi), Bütün Anların Anlamı (Sens de Tous Les Instants), Galeri Nev Arşivi, Ankara, 2013, s.7

[5] Paul Éluard, II, (çev. Akın Terzi), Bütün Anların Anlamı (Sens de Tous Les Instants), Galeri Nev Arşivi, Ankara, 2013, s.7